آموزش کوک سنتور با تیونر در دستگاه‌های همایون، ماهور و شور

آموزش کوک سنتور

ردیف موسیقی ایرانی از دستگاه‌های مختلفی مثل شور، ماهور، همایون وتشکیل شده است که معمولاً این دستگاه‌ها در نت‌ها و پرده‌بندی‌های آن با هم متفاوت هستند. وجود این تفاوت باعث شده تا سازهای مختلف، برای نواختنِ قطعاتِ هر کدام از این دستگاه‌ها، نیاز به کوک مخصوص خود داشته باشند. در بین سازهای موسیقی ایرانی، معمولاً کوک کردن سنتور نسبت به دیگر سازها بسیار سخت‌تر و البته زمان‌برتر بوده و به همین دلیل یکی از دغدغه‌های اصلی نوازندگان و هنرجویان کوک سنتور است. 

دلیل سخت بودن کودک ساز سنتور به خاطر وجود تعداد سیم‌های آن است. همانطور که می‌دانید، سنتور دارای ۷۲ سیم بوده که هر چهار سیم باید با هم، هم صدا باشند و همچنین هر نت روی سنتور ۳ بار تکرار می‌شود؛ به همین دلیل اغلب تصور می‌شود که کوک کردن این نت‌های هم صدا و هماهنگ کردن همه سیم‌ها در سنتور مشکل است. علاوه بر این، تغییر کوک برای دستگاه‌های مختلف در سنتور را هم باید در نظر گرفت. پس لازم است هنرجویان و نوازندگان به کوک کردن سنتور خود اهمیت دهند و درصدد گذراندن دوره‌های آموزش کوک کردن سنتور برآیند.

با توجه به این مطالب، ما در این پست تصمیم گرفتیم برای شما هنرجویان و نوازندگان عزیز، از مراحل کوک کردن ساز سنتور در دستگاه‌های مختلف موسیقی ایرانی بیشتر بگوییم. پس اگر به دنبال آموختن چگونگی کوک این ساز هستید، مطالب این پست را از دست ندهید!

(چنانچه قصد خرید این ساز را دارید، مطالعه راهنمای خرید سنتور را به شما پیشنهاد می‌کنیم!)

معرفی سنتورکوک سنتور در دستگاه‌های مختلف

شما هنرجویان عزیز برای اینکه بتوانید نوازندگی در دستگاه‌های مختلف را انجام دهید؛ باید کوک ساز سنتور را مطابق با آن دستگاه تنظیم کنید. 

کوک کردن سنتور در دستگاه شور

کوک شور در بین دستگاه‌های مختلف، به‌عنوان کوک دستگاه مادر شناخته شده و شما می‌توانید آوازهای دشتی، ابوعطا، افشاری و بیات ترک را با آن بنوازید.

(برای مشاهده پکیج رایگان آموزش مبتدی گیتار پیشنهاد می‌کنیم این مقاله را حتما مطالعه کنید!)

کوک کردن سنتور در دستگاه نوا

کوک کردن سنتور در دستگاه نوا همانند دستگاه شور انجام می‌شود و تنها تفاوت آن در کوک خرک هفتم است.

(چنانچه تمایل دارید فرق تار و سه تار را بدانید، پیشنهاد می‌کنیم که این مقاله را حتما بخوانید!)

کوک کردن سنتور در دستگاه سه گاه

کوک کردن سنتور در دستگاه سه‌گاه همانند دستگاه شور است با این تفاوت که در دستگاه شور خرک هفتم برای سیم سفید هم، نت رِ کرن کوک می‌شود.

کوک سنتور در دستگاه چهار گاهکوک کردن سنتور در دستگاه چهارگاه

کوک کردن سنتور در دستگاه همایون

آواز اصفهان از دیگر متعلقات دستگاه همایون بوده و همانند این دستگاه بر روی سنتور کوک می‌شود.

کوک سنتور در دستگاه همایونکوک کردن سنتور در دستگاه ماهور

کوک سنتور در دستگاه ماهورمراحل کوک کردن سنتور

برای اینکه هنرجویان بتواند به‌راحتی ساز خود را کوک نمایند، در این بخش مراحل کوک کردن سنتور را به‌صورت گام‌به‌گام قرار می‌دهیم. در ابتدای انجام این کار شما برای کوک کردن سنتور به یک تیونر نیاز دارید که می‌تواند به‌صورت دستگاه تیونر یا اینکه به کمک اپلیکیشن تیونر بر روی دستگاه موبایل باشد.

کوک سنتور با تیونر و آچار کوک

شاید بپرسید که تیونر چیست؟ تیونر در واقع دستگاهی است که فرکانس‌های مختلف نت سیم‌های ساز را نشان می‌دهد. هنگام روشن نمودن تیونر شما باید فرکانس دستگاه را مشخص کنید. معمولاً فرکانس استاندارد برای کوک کردن سنتور ۴۴۰ هرتز است که دستگاه تیونر به‌صورت پیش‌فرض روی این فرکانس قرار دارد. گاهی نوازندگان از فرکانس‌های بالاتر یا پایین‌تر جهت کوک کردن استفاده می‌کنند.

آچار کوک نیز یک وسیله فلزی است که برای کوک کردن سنتور مورداستفاده قرار می‌گیرد. در یک قسمت آچار یک سوراخ برای قرارگیری گوشی‌های سنتور وجود دارد.

مراحل کوک سنتورکوک کردن سنتور در خرک اول به صورت زیر شروع می‌شود:

  1. ابتدا دستگاه تیونر را روشن کنید و نزدیک به ساز سنتور قرار دهید.
  2. از پایین گوشی‌های سنتور شروع به کار کنید و آچار کوک را در قسمت گوشی مربوط به سیم‌های سفیدرنگ خرک اول سنتور قرار دهید که در یک ردیف هستند.
  3. به سیمی که آچار کوک بر روی گوشی آن قرار دارد، با ته مضراب یک ضربه بزنید تا صدای سیم توسط تیونر شنیده شود.
  4. در زمان کوک سنتور با تیونر به علامت روی آن توجه کنید. چنانچه علامت تیونر روی نت‌های پایین‌تر از می باشد، لازم است گوشی را در جهت سفت شدن سیم آرام بچرخانید تا روی نت می کرن تنظیم شود. اما اگر علامت تیونر روی نت‌های بالاتر از می کرن بود، لازم است گوشی را در جهت شُل شدن سیم بچرخانید.
  5. در دستگاه تیونر علامت نت می حرف E است. در نظر داشته باشید که نت‌های کرن در دستگاه تیونر نشان داده نمی‌شوند؛ لذا برای تنظیم کردن نت می کرن لازم است سیم را روی نت می بمل تنظیم کنید و سپس سیم را سفت نمایید تا روی ۵۰+ می بمل (Eb) قرار گیرد که در واقع همان نت می کرن است.
  6. سپس هر ۴ سیم سفید خرک اول سنتور را که در یک ردیف هستند به ترتیب روی نت می کرن کوک و تنظیم کنید.
  7. همانند سیم سفید، سیم‌های زرد خرک اول را نیز روی نت می کرن کوک کنید، با این تفاوت که کوک آنها با یک اکتاو بم‌تر باشد. به‌منظور مشخص نمودن اکتاو یک عدد که در کنار نت قرار می‌گیرد باید سیم سفید عدد ۴ و سیم زرد عدد ۳ باشد؛ یعنی یک اکتاو بم‌تر.
  8. برای کوک کردن سیم‌های پشت خرک که همان سیم‌های سفیدرنگ هستند، کافی است خرک را تنظیم کنید تا آنها هم تنظیم شوند، لذا خرک را در جهت افقی به‌آرامی حرکت دهید تا نت‌های آن کوک شوند.

نکات کوک سنتور

معرفی سیم‌های سنتور

ساز سنتور یکی از گسترده‌ترین سازهای موسیقی ایرانی محسوب می‌شود به طوری که محدوده صدادهی آن از ۴ اکتاو بیشتر است. در سطح فوقانی ساز سنتور دو ردیف پُل یا پایه چوبی به نام خرک قرار دارد. خرک‌های سمت راست نزدیک کناره راست ساز و همچنین خرک‌های سمت چپ با اندکی فاصله از کناره چپ سنتور قرار گرفته‌اند.

به فاصله مابین هر خرکِ ردیف چپ با کناره چپ سنتور پشت خرک گفته می‌شود. در هر ردیف ۹ خرک وجود دارد که کل ساز را به ۴ قسمت تقسیم کرده و هر قسمت بر اساس جنس سیم‌های عبور کرده از روی این خرک‌ها، وظیفه دارد دامنه معینی از صداها را با بسامد تعیین شده، تولید کند.

هر سیم در کلاف راست یا سطح جانبی سنتور به یک گیره به نام گوشی پیچیده شده است و این گوشی با وسیله‌ای به نام کلید یا چکش می‌تواند بچرخد. به دلیل وجود این ویژگی یعنی قابلیت چرخش گوشی در سنتور، طول و در پی آن بسامد سیم تغییر می‌کند. در سمت دیگر سنتور هر سیم به وسیله یک قلاب به زائده‌ای به نام سیم‌گیر وصل شده است.

ساز سنتور از دو دسته سیم تشکیل شده است:

  1. سیم‌های زرد؛ که از جنس آلیاژ برنج بوده و موجب تولید صداهای بَم در سنتور می‌شوند، بر روی خرک‌های ردیف راست و به‌صورت متناوب قرار دارند.
  2. سیم‌های سفید؛ که از جنس آلیاژ نیکل بوده و برای تولید صداهای زیر در سنتور از آنها استفاده می‌شود، بر روی خرک‌های سمت چپ و به طور متناوب قرار گرفته‌اند.

اجزای ساز سنتوراجزای ساز سنتور شامل:

  • کلاف: چهارچوب ساز که از چوب فوفل آزاد یا گردو ساخته می‌شود.
  • گوشی‌ها: گیره‌های فلزی که برای کوک کردن سنتور از آنها استفاده می‌شود و سیم‌ها را روی سنتور در سمت راست جعبه نگه می‌دارند.
  • سیم‌گیر: میله‌های فلزی در سمت چپ که سیم‌های ساز را نگه می‌دارد.
  • صفحه سنتور: قسمت رویی جعبه که خرک‌ها روی آن قرار دارند.
  • گل سنتور: حفره‌هایی که در قسمت رویی جعبه برای صدادهی بهتر ساز ایجاد شده‌اند.
  • شیطانک: قسمت چوبی که بعد از گوشی قرار دارد و سیم روی آن فیکس می‌شود.
  • خرک‌های سنتور: پایه‌هایی از جنس چوب گردو که برای قرارگرفتن سیم‌ها در سنتور استفاده می‌شوند.
  • مضراب یا زخمه: دو چوب نازک برای نواختن سنتور که این چوب‌ها در واقع واسط میان دست نوازنده و سیم‌های ساز هستند.

مضراب هم از ۴ قسمت سرمضراب، ساقه، حلقه و دَم تشکیل شده است. بر اساس یک قاعده معین انگشتان دست داخل حلقه مضراب قرار گرفته و نوازنده با حرکت چرخشی مچ و توسط سرمضراب بر روی سیم‌های سنتور ضربه می‌زند.

لذا باتوجه‌به اجزای تشکیل‌دهنده این ساز، می‌توان گفت کوک سنتور زمان‌بر و البته دشوار است؛ چراکه ۴ رشته سیم از روی هرکدام از خرک‌ها عبور کرده و باید دقیقاً یک‌صدا آنها را کوک کرد و درصورتی‌که صدای یکی از این ۴ سیم روی یک خرک با بقیه سیم‌ها کمی متفاوت‌تر باشد، صدای آن نت به‌طور کامل اشتباه خواهد شد. براین‌اساس هنرجویان باید پس از گذراندن مراحل اولیه آموزش سنتور، در دوره‌های آموزش کوک سنتور هم شرکت کنند تا بتوانند با یادگیری این مرحله در جهت بهتر نواختن سنتور گام بردارند.

کوک کردن سنتور در دستگاه های مختلف

نکات کوک کردن سنتور

در خصوص کوک کردن ساز سنتور بهتر است هنرجویان عزیز به نکات زیر توجه داشته باشند:

  1. سعی کنید برای کوک سنتور اول سیم‌های سفید را کوک کنید؛ چراکه این سیم‌ها دارای مقاومت بالاتری هستند.
  2. به یاد داشته باشید سیم‌هایی که در پشت خرک سنتور قرار گرفته‌اند، برای کوک کردن نیاز به تخصص بسیار زیادی دارند، پس بهتر است با استفاده از تیونر هرگز اقدام به کوک کردن آنها نکنید و اگر در این زمینه از تبحر لازم برخوردار نیستید، کوک کردن این سیم‌ها را به استادتان بسپارید.
  3. چنانچه مشاهده نمودید که سیم‌های ساز سنتورتان کهنه و قدیمی شده‌اند، بهتر است قبل از کوک کردن ساز، این سیم‌ها را تعویض کنید.
  4. یادتان باشد که هرگز ساز سنتور خود را در محیط‌های گرم و سرد قرار ندهید؛ چراکه سازتان از کوک خارج می‌شود.
  5. سعی کنید هنگام کوک کردن سنتور از نزدیک کردن دست و صورت خود به سیم‌های ساز خودداری کنید؛ چراکه در صورت پاره شدن سیم ممکن است شما آسیب ببینید.
  6. اگر برای کوک کردن از آچار کوک استفاده می‌کنید، حتماً برای این کار آچار را به‌آرامی بچرخانید تا سیم‌های ساز سنتور شما خیلی سفت نشوند؛ چراکه ممکن است در صورت سفت شدن زیاد سیم‌ها پاره شوند.
  7. شما هنرجویان عزیز که در حال گذراندن دوره آموزش کوک سنتور هستید؛ به یاد داشته باشید که هر زمان از کوک کردن سنتور خسته شدید، اندکی از این کار دست بکشید و استراحت کنید تا دوباره باانرژی زیاد این کار را انجام دهید.

آموزش نکات کوک سنتورسخن پایانی

ما در این پست تحت عنوان آموزش کوک کردن سنتور تلاش کردیم تا در کنار معرفی ساختار سنتور و اجزای تشکیل‌دهنده آن، شما عزیزان را با نحوه کوک کردن این ساز بسیار پرطرف‌دار آشنا کنیم.  به یاد داشته باشید که برای کوک کردن سنتور لازم است حتماً در مورد نحوه کار با دستگاه تیونر و همچنین کلید کوک مطالب را بدانید. در نهایت اگر تجربه و یا چالشی در زمینه کوک ساز سنتور دارید، می‌توانید آن را با ما به اشتراک بگذارید!

بهترین نرم افزار آموزش موسیقی به کودکان، آواز سنتی و نت خوانی

ارسال یک پاسخ

لطفا دیدگاه خود را وارد کنید!
لطفا نام خود را در اینجا وارد کنید